Cây nhãn và cây vải (họ Sapindaceae) là những đối tượng cây ăn quả chủ lực tại xã Nguyên Giáp với diện tích khoảng 20 ha. Tuy nhiên, do đặc thù sinh thái và biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, hệ thống sinh vật hại trên hai loại cây này cũng đang có những diễn biến khó lường, đặc biệt từ giai đoạn ra hoa đến thu hoạch, cây vải, nhãn thường bị các đối tượng sinh vật gây hại tấn công và có nguy cơ gây ảnh hưởng lớn đến năng suất, chất lượng quả nếu như không phòng trừ kịp thời, hiệu quả.
1. Nhóm sâu đo, sâu róm
Đây là nhóm sâu gây hại cả trên vải và nhãn. Nhóm sâu này chủ yếu gây hại mạnh vào các giai đoạn ra lộc (vụ xuân) và giai đoạn ra hoa đến hình thành quả (khoảng từ cuối tháng 01 đến giữa tháng 4 tùy theo trà vải, nhãn). Trưởng thành của nhóm sâu này đẻ trứng ở các lộc non, chùm hoa, quả. Sâu non sau khi nở cắn lộc non, cuống hoa, quả làm rụng hoa, quả non làm giảm năng suất.
*Phòng trừ:
- Vệ sinh vườn sạch sẽ, cắt tỉa tạo vườn thông thoáng để hạn chế nơi cư trú của con trưởng thành. Khi kiểm tra thấy sâu non xuất hiện với mật độ từ 0,5 con/cành (giai đoạn hoa - quả) hoặc 02 con/cành (ở các giai đoạn phát lộc) trở lên thì tiến hành phun trừ bằng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) đặc hiệu.
2. Bọ xít vải, nhãn
Gây hại cả trên cây vải, cây nhãn. Bọ xít trưởng thành qua đông từ cuối năm trước cho đến tháng 02, tháng 3 năm sau mới bay ra giao phối và đẻ trứng. Bọ xít non bắt đầu nở từ giữa đến cuối tháng 3 trở đi và thường tập trung nở và gây hại mạnh từ đầu tháng 4 khi thời tiết ấm dần lên và khi cây vải, nhãn giai đoạn quả non. Khi vải, nhãn nở hoa, đậu quả, bọ xít non và bọ xít trưởng thành thường tập trung ở các chùm quả non để chích hút nhựa cây làm rụng quả. Nếu mật độ bọ xít cao ở giai đoạn này có thể gây hại làm rụng quả non hàng loạt.
*Phòng trừ: Vệ sinh vườn cây để tạo độ thông thoáng, hạn chế bọ xít ẩn nấp qua đông. Tăng cường diệt bọ xít bằng biện pháp thủ công bằng cách: vào những ngày thời tiết lạnh (tháng 12 năm trước - tháng 01, 02 năm sau) rung cây cho bọ xít rơi xuống để bắt. Ngoài ra, vào thời kỳ bọ xít đẻ trứng rộ (tháng 3 đến tháng 4) thường xuyên thăm vườn cây kết hợp với ngắt tiêu diệt ổ trứng. Khi phát hiện trên các chùm hoa và quả non (từ cuối tháng 3 đến tháng 4) có bọ xít non, mật độ từ 02 con/chùm hoa, quả trở lên thì tiến hành phun trừ thuốc BVTV đặc hiệu.
3. Nhóm rệp (gồm: rệp muội, rệp sáp, rệp kim)
Nhóm rệp này gây hại cả trên cây vải, cây nhãn; trong đó, rệp muội chủ yếu gây hại từ khi cây ra hoa - quả non. Rệp sáp, rệp kim gây hại quanh năm nhưng thường gây hại nặng từ khi quả đẫy cùi đến chín. Khi mật độ rệp cao, gây hại nặng có thể làm rụng quả. Ngoài ra, rệp sáp, rệp muội khi gây hại thường tiết ra dịch tạo điều kiện cho nấm bồ hóng (muội đen) phát triển làm giảm chất lượng, màu sắc, mã quả vải, nhãn, giảm khả năng quang hợp của cây, ảnh hưởng sinh trưởng phát triển của cây.
*Phòng trừ: Thường xuyên vệ sinh vườn cây để tạo độ thông thoáng; tích cực kiểm tra, thăm vườn; ngắt chùm hoa, chùm quả bị rệp hại nặng đem tiêu hủy; khi kiểm tra thấy mật độ rệp cao (5-10% số cành bị hại) thì tiến hành phun trừ thuốc BVTV đặc hiệu.
4. Nhện lông nhung
Nhện lông nhung gây hại cả trên cây vải và cây nhãn. Loài nhện này có kích thước rất nhỏ, khó nhìn bằng mắt thường. Chúng thường chích hút dinh dưỡng của búp, lá non làm cho lá quăn, giòn dễ gãy, lá co quắp và ở phía dưới lá có mầu đỏ giống như lông nhung. Hoa bị nhện lông nhung hại thường bị quăn, rụt lại, không có khả năng nở và thụ phấn. Quả non bị hại không phát triển được và rụng. Nhện gây hại mạnh ở những vườn vải, nhãn um tùm, ít được cắt tỉa.
*Phòng trừ: Cắt tỉa tạo vườn thông thoáng để hạn chế nơi trú ngụ qua đông của nhện. Tích cực thăm vườn cây thu gom cành lá, bộ phận bị hại đem tiêu hủy để diệt nhện. Tưới nước hợp lý không nên để vườn cây bị khô hạn. Thường xuyên kiểm tra vườn, khi phát hiện nhện hại tỷ lệ cao (từ 3-5% số chùm hoa hoặc 5-10% số cành lộc) thì tiến hành phun trừ bằng thuốc BVTV đặc hiệu.
5. Nhóm sâu đục quả
Nhóm sâu đục quả thường hại trên cây vải nhiều hơn cây nhãn. Đối với cây vải, chúng gây hại nặng trên giống vải sớm. Sâu đục quả phát sinh gây hại mạnh từ khi vải, nhãn hình thành quả bằng đầu đũa trở đi đến khi thu hoạch. Trưởng thành của loài sâu này là loài bướm (ngài) nhỏ màu nâu đen, thân hình mảnh khảnh, chiều dài cơ thể khoảng 0,7cm. Trưởng thành chủ yếu đẻ trứng rải rác ở sát cuống quả hoặc trên bề mặt quả. Sâu non nở ra đục vào quả ăn hạt gây rụng quả (giai đoạn quả non), khi quả vải đẫy cùi đến chuyển mã, sâu đục vào ăn phần hạt và cùi ở sát cuống quả, chúng bài tiết phân tại vị trí gây hại làm giảm mẫu mã và chất lượng quả.
Sâu đục quả trên vải là đối tượng kiểm dịch thực vật (KDTV) của Mỹ và một số nước khác. Vì vậy, loài cần chú ý kiểm soát chặt chẽ đối với loài sâu này, nhất là ở những vùng trồng phục vụ xuất khẩu.
*Phòng trừ: Thăm vườn cây, vệ sinh vườn sạch sẽ, tạo thông thoáng để hạn chế nơi cư trú của trưởng thành sâu hại. Từ khi cây vải, nhãn có quả cần thường xuyên thăm vườn (kiểm tra, khua trong tán cây) để phát hiện trưởng thành; khi trưởng thành có mật độ từ 1-2 con/cành cần tiến hành phun phòng bằng thuốc BVTV đặc hiệu.
6. Nhóm ruồi đục quả
Ruồi đục quả gây hại cả trên cây vải và nhãn. Trong các giai đoạn phát triển của quả, ruồi thường gây hại mạnh khi quả vải, nhãn đẫy cùi đến chín. Ruồi ưa hoạt động trong vườn cây rậm rạp, um tùm gần các vườn trồng ổi, bưởi, thanh long, na... Ruồi cái thường dùng bộ phận đẻ trứng chọc thủng vỏ quả và đẻ trứng vào trong vùng tiếp giáp giữa vỏ quả với thịt quả. Vết chích rất nhỏ chỉ nhìn thấy nhờ vết dịch của quả chảy ra. Sâu non là dòi (hay còn gọi là bọ) nở ra đục và ăn phần mềm thịt quả - thải phân làm quả thối, rụng.
Ruồi đục quả vải/ nhãn là đối tượng KDTV của Nhật Bản và một số nước khác. Vì vậy, loài cần chú ý kiểm soát chặt chẽ đối với loài sâu hại này, đặc biệt quan tâm những vùng trồng xuất khẩu.
*Phòng trừ: Thường xuyên thăm vườn cây, tỉa cành và vệ sinh vườn để tạo độ thông thoáng. Thu gom quả bị ruồi hại (cả các vườn trồng cây ăn quả như: ổi, bưởi, khế, thanh long, na...) để đem tiêu hủy nhằm giảm nguồn ruồi gây hại.
Áp dụng biện pháp xua đuổi ruồi bằng cách cho vào mỗi túi nilon nhỏ từ 3-5 viên băng phiến và đục lỗ túi nilon để hơi thuốc có thể khuếch tán ra ngoài, mỗi gốc cây nên treo tối thiểu 4-8 túi ở tán cây theo 4 hướng.
7. Bệnh sương mai
Bệnh sương mai gây hại cả trên cây vải, cây nhãn. Bệnh thường hại trên cành, lá non, chùm hoa và quả. Vết bệnh trên cành, cuống và ngọn hoa có màu nâu thâm đen, ngày càng lan rộng ra xung quanh làm cho cành, cuống hoa tóp lại, khô dần và gẫy. Vết bệnh trên quả lúc đầu là những chấm nhỏ màu xanh lục (vải) hoặc thâm (nhãn), sau đó lan dần trên bề mặt vỏ quả làm vỏ quả chuyển sang màu nâu thâm hoặc đen sẫm gây thối vào tận cùi quả. Thời tiết ẩm trên vết bệnh thường có lớp nấm màu trắng mịn bao phủ. Bệnh gây hại nặng làm rụng hoa, quả ảnh hưởng lớn tới năng suất.
Bệnh phát sinh gây hại nặng vào mùa Xuân khi thời tiết ẩm ướt trùng với thời kỳ cây vải, nhãn ra hoa, đậu quả. Bệnh phát sinh kéo dài cho tới khi thu hoạch. Nếu thời kỳ quả chín gặp điều kiện thời tiết mưa nhiều, đêm se lạnh bệnh cũng có thể phát sinh gây hại nặng. Bệnh sương mai là đối tượng KDTV của nước Mỹ và một số nước khác. Vì vậy, cần chú ý kiểm soát đối với bệnh này.
*Phòng trừ: Thường xuyên thăm vườn, vệ sinh vườn sạch sẽ, thông thoáng để hạn chế nguồn bệnh; Từ khi cây vải, nhãn ra hoa thường xuyên kiểm tra vườn (từ tháng 02 - 4), khi phát hiện bệnh chớm xuất hiện tiến hành phun phòng ngay bằng thuốc BVTV đặc hiệu.
8. Bệnh thán thư
Bệnh thán thư gây hại cả trên cây vải, nhãn. Bệnh thường hại chủ yếu trên quả, nhất là khi quả vải, nhãn đẫy cùi đến chín. Vết bệnh lúc đầu là những đốm nhỏ màu nâu đậm trên vỏ quả sau phát triển rộng ra, có dạng gần tròn hoặc không đồng nhất sau vết bệnh ăn sâu vào cùi quả gây thối quả; nấm gây bệnh thán thư thường xâm nhập vào quả thông qua các vết thương cơ giới (như vết chích của bọ xít, vết đục của sâu đục quả hoặc vết nứt tự nhiên,...) để gây hại.
Bệnh hại mạnh khi gặp điều kiện nắng mưa xen kẽ.
*Phòng trừ: Thăm vườn, vệ sinh vườn sạch sẽ, tạo thông thoáng để hạn chế nguồn bệnh; bón phân cân đối, tăng cường bón phân canxi - Bo để tăng độ cứng của vỏ quả, hạn chế nứt quả; tưới nước hợp lý tránh tưới nhiều nước đột ngột nhất là thời điểm quả già, quả sắp chín; chủ động phòng trừ bọ xít và sâu đục quả.
Tăng cường kiểm tra, quan tâm thời điểm gần cuối vụ. Khi phát hiện bệnh xuất hiện gây hại (tỷ lệ từ 5-10% số quả) tiến hành phun phòng trừ ngay bằng thuốc BVTV đặc hiệu.
9. Bệnh chàm quả trên vải (còn gọi là bệnh mã mực)
Bệnh chỉ xuất hiện trên vải, chủ yếu xuất hiện trên giống vải chính vụ.
Triệu chứng: Trên vỏ quả thấy xuất hiện các vết nám, sau đó chuyển sang chàm xanh làm xấu/ bẩn mã quả.
Bệnh thường thấy rõ nhất ở thời điểm khi quả đẫy cùi - gần chín. - Bệnh thường xuất hiện nhiều ở những vườn vải không thông thoáng, đất chua bón phân không cân đối, thời kỳ chuyển mã gặp điều kiện mưa nhiều, ẩm độ cao, nấm bệnh phát sinh gây hại...
Hiện nay chưa có thuốc BVTV đặc hiệu phòng chống bệnh này. Để hạn chế bệnh chủ yếu là công tác vệ sinh vườn sạch sẽ, tạo thông thoáng, tưới nước hợp lý, bón vôi để cải tạo độ chua cho đất; bón phân cân đối, nhất là phân vi lượng.
II. MỘT SỐ LƯU Ý KHI PHÒNG TRỪ SÂU BỆNH CHO VẢI, NHÃN
Để bảo vệ năng suất, chất lượng quả vải, nhãn; người trồng vải, nhãn cần tuân thủ quy trình sản xuất an toàn như quy trình sản xuất theo tiểu chuẩn VietGap, GlobalGAP, hữu cơ,… đặc biệt qquan tâm các vùng đã được chứng nhận; trong đó lưu ý:
Thực hiện tốt các khâu chăm sóc như đốn tỉa cành, tạo tán hợp lý kết hợp vệ sinh tạo vườn thông thoáng sạch sẽ, tưới nước theo nhu cầu của cây, bón phân cân đối để cây khỏe, sinh trưởng phát triển tốt, tăng khả năng kháng sâu bệnh.
Thường xuyên kiểm tra vườn để theo dõi, kiểm soát diễn biến tình hình sâu, bệnh. Trong quá trình kiểm tra chăm sóc kết hợp ngắt ổ trứng sâu, ổ sâu non, cành lá, quả bệnh bị bệnh đem tiêu hủy.
Khi cần thiết phải sử dụng thuốc BVTV để phun trừ cần tuân thủ:
+ Chỉ sử dụng những thuốc nằm trong Danh mục thuốc BVTV được phép sử dụng tại Việt Nam để phòng trừ sâu, bệnh cho cây vải, nhãn; không nên chọn thuốc BVTV thuộc nhóm hóa học có chứa hoạt chất phân hủy chậm trên cây vải, nhãn như: Thiosultap-Sodium (Nereistoxin), Propineb, Mancozeb, Metiram complex, Hexaconazole, Difenoconazole, Permethrin, Cypermethrin, AlphaCypermethrin, Quinalphos... để phun trừ sâu bệnh trên cây vải, nhãn gần với thời điểm thu hoạch (khoảng từ 40 ngày trước khi thu hoạch).
+ Trong quá trình sử dụng thuốc BVTV cần tuân thủ theo nguyên tắc bốn đúng (đúng thuốc, đúng lúc, đúng nồng độ và liều lượng, đúng kỹ thuật) và đảm bảo các biện pháp an toàn.
+ Sau khi phun thuốc BVTV xong, phải thu gom vỏ bao bì bỏ vào đúng nơi quy định.
+ Chỉ thu hoạch sản phẩm quả vải, nhãn khi đã đảm bảo đủ thời gian cách ly của thuốc (theo hướng dẫn trên bao gói thuốc).
Nguyễn Mai